Weblog Vrije Gemeente Amsterdam

24 mei 2007

Mystiek projectie?

Filed under: Alain Sadon — Alain Sadon @ 3:31 pm

Buddha-painting from ThailandDeze week had ik ‘s avonds een gesprek met mijn goede vriend Cornelis. Met hulp van de Port was de temperatuur net aangenaam genoeg om buiten op een terras te genieten van de avondlucht. Nadat we het uitgebreid gehad hadden over het Maoïsme, dat volgens hem op dit moment een enorme vlucht neemt in Zuid-Amerika, India en Nepal (en een softe variant in Nederland, namelijk via de SP), arme gebieden van de wereld dus, vroeg ik hem –rare vraag eigenlijk, op dat moment- hoe hij aankijkt tegen ‘bewustzijn’. Wat is dat precies, dat bewustzijn van ons? Ik kijk uit over de wegen, de auto’s, de mensen, de Boerenwetering, de bomen en geniet van de Port en het gesprek. Al die informatie landt ergens in mij. “Dat landt in de hersenen”, zei Cornelis. Ja, maar dat geeft nog geen antwoord op mijn vraag wat bewustzijn is. Ik heb namelijk de ervaring dat al die informatie ergens valt wat mijn lichamelijkheid overstijgt. Ik ervaar bewustzijn niet als iets lichamelijks.

“Dat is projectie”, zei Cornelis toen. “Ik raak er steeds meer van overtuigd dat mystiek, religie, en al dat soort zaken projecties zijn. We zijn geëvolueerde dieren. Met de dood van mijn lichaam, gaat mijn bewustzijn. En daar ben ik blij om, ook.” Beetje verwarrend antwoord, zeker uit de mond van iemand die als bijnaam “de monnik van de Pijp” draagt. Het woord projectie heeft immers een nogal negatieve lading, zoiets als een verzinsel of een fantasie. Als ik nu de Wikipedia er op nasla, en de psychologische uitleg van projectie lees, snap ik wel waarom ik dat zo voel: “Het is een afweermechanisme tegen negatieve emoties. Bij projectie wordt een gedachte of gevoel waar iemand zelf geen vrede mee heeft, toegedicht aan iemand anders. Dat het geen onbekend fenomeen is, blijkt wel uit de uitdrukkingen “wat je zegt dat ben je zelf” en “zoals de waard is vertrouwt hij zijn gasten”.

“Mystiek, religie, etc., produceren mooie woorden”, vervolgde Cornelis, “het ligt in het gebied van de esthetica, de poëzie”. Projectie op deze manier uitgelegd, heeft een aanzienlijk positievere lading. Het heeft dan meer te maken met het taal geven aan de werkelijkheid. Er viel een korte stilte in ons gesprek. Ik keek om me heen en zag allemaal verkeersborden. Opeens zag ik ze als een projectie van iemand anders. Er zijn mensen geweest die blijkbaar hebben gemeend dat het om wat voor reden dan ook beter zou zijn als het verkeer geordend zou worden: die straat mag je wel in, die niet, daar niet harder dan 30 km/uur, daarom een drempeltje in de weg, etc. Vanuit de projectie van iemand anders is er via taal, de verkeerssymbolen, inmiddels een (absurde?) werkelijkheid gecreëerd die we als vertrouwd ervaren. Ik kijk om me heen en zie het bestaan als het ongelofelijke resultaat van projecties van vele mensen. Met de werkelijkheid als ons projectiescherm.

Misschien wel, is een projectie niet (alleen) iets negatiefs, maar een kern van ons mens-zijn, heeft de psychologische uitleg van het projectie-mechanisme, ons vervreemd van een positieve uitleg ervan. Een positieve uitleg zou kunnen zijn dat we taal proberen te geven aan de werkelijkheid zoals we die ervaren. Dat we niet anders kunnen dan projecteren, dan subjectief zijn over een objectieve werkelijkheid, maar dat we via taal een brug kunnen slaan tussen de subjectieve en objectieve werkelijkheid. Taal is dan de eerste stap in het proces van creatie. Natuurlijk moet ik nu denken aan de openingszin van het Johannes-evangelie: “In den beginne was het Woord en het Woord was bij God en het Woord was God”. Niet dat ik deze zin begrijp, maar ook hier wordt het Woord, taal naar ik aanneem, als begin, dus nog voor de creatie geplaatst.

Taal als brug tussen de subjectieve en objectieve werkelijkheid. Daardoor enerzijds altijd tekort schietend, maar anderzijds noodzakelijk voor het bestaan. Zou ‘mystiek’ op deze manier bezien een projectie via een soort subtiele, fijnstoffelijke taal kunnen zijn? Dit tegenover de grofstoffelijke taal van de verkeersborden, maar in wezen hetzelfde. Een poging om iets aan het licht te brengen of zelfs in gang te zetten in de wonderlijke werkelijkheid waar we deel van uitmaken, zoals een schrijver, dichter of musicus dat doet. Het gaat dan niet meer om de objectieve antwoorden op vragen als ‘wat is de werkelijkheid’, of ‘wat is bewustzijn’, maar om de wijze waarop we daar op antwoord op geven, de wijze waarop we projecteren. En dan belanden we wat mij betreft inderdaad in het gebied van de esthetiek. Dan kan een gedicht, een preek of een stuk piano opeens een prachtig antwoord geven op vragen die niet te beantwoorden zijn.

Cornelis, bedankt. Voor nu.

16 mei 2007

Mystiek prachtig

Filed under: Alain Sadon — Alain Sadon @ 3:20 pm

Eén van mijn oorspronkelijke motivaties deze weblog te starten had te maken met het feit dat we binnen de VG het komend seizoen van alles gaan doen rond het thema ‘mystiek nu’. Onze programmaraad heeft namelijk gemeend dat dit een zeer geschikt onderwerp voor de VG is. Hartstikke spannend, maar ‘mystiek’, wat is dat eigenlijk? En waarom dat ‘nu’ in het thema?

Ik wil daar onderzoek naar doen. Omdat de VG daar intensief mee aan de slag gaat, en ik daar vanuit mijn functie iets over moet kunnen zeggen, maar ook omdat het me persoonlijk intrigeert. Ik heb daarom een boek gekocht, een dikke pil, zo’n beetje vergelijkbaar met ‘Gödel, Escher Bach’, van Hofstädter, dat alle mannen van mijn leeftijd in hun boekenkast hebben staan. En nooit hebben uitgelezen. Wat mijn nieuwe aanwinst betreft maak ik me daarom ook geen illusies, maar razend interessant is het na 30 pagina’s al wel. Het betreft de ‘encyclopedie van de mystiek’, met als ondertitel ‘fundamenten, tradities en perspectieven’. Het is geschreven door een rits aan hoogleraren en is na 10 jaar zwoegen voltooid in 2003.

Het begint in deel I met zeventien artikelen die vanuit allerlei invalshoeken mystiek als onderwerp hebben: christendom, beeldende kunst, taal, natuurwetenschap, onderwijs, filosofie, en ga zo maar door. Daarna krijgen we deel II met zo’n dertig artikelen over allerlei ‘vormen van mystiek’, van mystiek in schriftloze culturen tot en met New Age. Tot slot vinden we in deel III uiteindelijk pas wat de titel suggereert, namelijk de encyclopedie, met een alfabetisch uitleg van personen en begrippen, beginnend bij Aboe Sa’id Abi’l-Khair (967-1049), Perzisch Mysticus (die maar één keer per dag at…), t/m Zohra (1928), magnetisch genezeres die in 1974 een visioen kreeg waarin Hazrat Inayat Khan haar verscheen. Wat een rijkdom aan informatie, en wat is het toch prachtig dat we wetenschappers hebben die dit allemaal mooi voor ons opschrijven. Nu nog lezen.

Ik ben begonnen met het eerste artikel. Mijn vriendin sloeg het boek in het midden open en begint dan gepassioneerd te lezen, maar ik moet altijd aan het begin beginnen. Mijn brein wantrouwt eigen initiatieven m.b.t. dit soort intellectuele hooggebergten. De naam van het artikel is “Mystiek: woordgebruik en theorievorming” en is van Prof. Dr. Otger Steggink, emeritus-hoogleraar spiritualiteit aan de Katholieke Universiteit Nijmegen. Het telt 32 pagina’s waarvan ik de helft heb onderstreept. Hoe aan te vangen. Aanknopingspunt is natuurlijk hetgeen ik hiervoor schreef, namelijk dat ik me wil inwerken in het komend jaarthema van de VG. Tweede aanknopingspunt is de onderhavige blog. Want waarom een blog om me in te werken? Ik denk dat dat de leraar in me is die mensen wil meenemen in zijn enthousiasme. Een dag na mijn eerste blog-post waren er meteen 122 mensen die de betreffende pagina hadden bekeken. Verder zijn er al tientallen mensen die de blog via de rss-feed volgen (zie rechts-onderaan op scherm). Die staan blijkbaar te wachten op een volgend bericht. Als dat niet stimuleert.

In de inleiding van de encyclopedie wordt gespeculeerd over het antwoord op de vraag waarom mystiek zich de laatste eeuw mag verheugen in een opmerkelijk grote belangstelling. Dan komt er van alles langs: het persoonlijke karakter van mystiek, de openheid voor ervaringen, het grensoverschrijdend karakter (het verschijnsel duikt in de meeste religies op, daardoor wellicht een brugfunctie) en bovendien is er de afgelopen eeuw veel over mystiek gepubliceerd. Ik begin al meteen wat meer te begrijpen van onze goede programmaraad, daar dit precies zaken zijn die aan het ontstaan van de Vrije Gemeente (1877) ten grondslag liggen.

De oprichters van de VG, twee dominees, de gebroeders Hugenholtz, zijn destijds namelijk uit de Nederlandse Hervormde Kerk gestapt omdat zij de dogma’s die daar golden als veel te beklemmend en beperkend ervoeren. Van Herman Hugenholtz heb ik bijvoorbeeld een mooie uitspraak die wat mij betreft raakt aan wat hiervoor bedoeld wordt met ‘het grensoverschrijdende karakter’ van mystiek:“de consequent moderne heeft niet één bijbel, maar tal van bijbels, de bijbel der menschheid; de Godsstem klinkt hem uit alle eeuwen tegemoet en zoo moeten de getuigenissen van vromen en wijzen uit allerlei eeuwen tot dit doel verzameld worden”.

In de inleiding wordt verder uitgelegd hoe moeilijk het is het begrip mystiek te definiëren en hoe het door de eeuwen heen van betekenis is veranderd. Paul Tillich (1968) wordt aangehaald om een voorbeeld te geven van een definitie van mystiek: “Mysticism means inwardness, participation in the Ultimate Reality through inner experience”. Ik haal dit voorbeeld aan omdat ik niet kan nalaten een tweede uitspraak van Herman op te nemen, omdat ik die zo mooi vind en hier prachtig bij aansluit: “de zekerheid van het geloof berust op de getuigenis van Gods geest in het binnenste van de mens. Juist in het natuurlijke komt het oneindige aan het licht. Jezus was weliswaar door Gods geest bezield geweest, maar hierdoor was hij niet boven het menselijke verheven, want elke menselijke natuur is vatbaar voor de geest der waarheid”

Maar goed, genoeg over onze bestaanswortels, het ging immers om mystiek nú. Een uitroepteken heb ik geplaatst bij de volgende zin in het artikel van Steggink: “Inhoudelijk komt mystiek in de laatste decennia opvallend veel voor in verband met of in tegenstelling tot ethiek of maatschappijbetrokkenheid.[…] Mystiek krijgt dan de betekenis van individualistisch, asociaal. […] Maar het woordpaar politiek/mystiek wordt ook gebruikt om de spanning en het verband weer te geven tussen religieuze ervaring en sociale inzet, tussen strijd en inkeer, tussen werken en bidden.” M.a.w. de spanning tussen die mooie klassieke begrippen actie en contemplatie.

Nu komen we al meteen bij iets wat voor mij, maar ook de VG, fundamenteel is. De doelstelling van de VG luidt: “bevordering vrije religie en versterking ethisch waardenbesef in ondogmatische geest […]”. Ook in deze doelstelling vinden we via de vrije religie de contemplatie en via het ethisch waardenbesef de actie. Hemel en aarde in één doelstelling, dus. Niet alleen de hemel, dan wordt het me te zweverig, maar ook niet alleen de aarde, dan wordt het me allemaal te oppervlakkig en opportunistisch. Ze gaan hand in hand. OK, met dit in gedachten kan ik accepteren met mystiek aan de slag te gaan: het is niet het hele verhaal, het is de helft ervan.

Interessant verder in het artikel van Steggink is dat hij aangeeft dat mystiek met name in bepaalde protestantse kringen ‘een negatieve associatie van inhoudelijke aard oproept’. Hij haalt als voorbeeld journalist P. Jongeling van het Gereformeerd Politiek Verbond aan: “Ik moet van mystiek niets hebben. Ik geloof dat mystiek de oer-zonde is die men tegen de machtige God kan begaan, want mystiek wist in wezen de grens tussen Schepper en schepsel uit.” Persoonlijk vind ik het ongelofelijk dat zo krampachtig wordt vastgehouden aan dit dogma van onderscheid tussen schepper en mens. Misschien is het wel zo, maar hoe kan iemand dat zo zeker stellen? Heeft Jongeling dat zo ervaren in één of ander visioen? Of is het zo omdat de Bijbel dat voorschrijft? Maar daarover is toch ongelofelijk veel controverse? Precies om dit soort infantiele standpunten is in mijn optiek de VG ontstaan. In dit verband wil ik een citaat aanhalen van Jan Oegema, essayist en betrokken bij de VG: “Wij zijn afvallige kinderen van een christendom dat met zijn merkwaardige constructies religiositeit voor de nadenkende mens onmogelijk heeft gemaakt.”

Ik wil deze blog-post afsluiten met een korte etymologische uitleg door Steggink van het woord ‘mystiek’. Het blijkt te komen van het Griekse bijvoeglijk naamwoord mystikós, hetgeen betekent: met de geheimen (mystèria) verbonden, geheim(-zinnig). Het woord duidt een kwaliteit aan die buiten de normale kennis en ervaring valt. Interessant overigens, is dat dit woord in het Nieuwe Testament, op één brief (aan de christenen van Filippi) van Paulus na, in zijn geheel niet voorkomt. Vanaf de derde eeuw blijkt het woord wel een rol te krijgen binnen de christelijke spiritualiteit. Het heeft dan te maken met een bepaald soort verstaan van de Schrift, dat meer te maken heeft met ervaringsmatige Godskennis, dan met een puur wetenschappelijke bezigheid. Origenes (185-251) stelt bijvoorbeeld dat niemand de Schrift kan verstaan zonder ten diepste één te worden met de werkelijkheid waarover zij spreekt. Binnen de Joodse traditie komt het woord mystiek in deze betekenis al veel eerder voor.

Dit alles overziende zou ik zeggen, mystiek práchtig, maar waarom mystiek ?

Wordt dus vervolgd…

6 mei 2007

Virtuele kroeg

Filed under: Alain Sadon — Alain Sadon @ 3:10 pm

Bij het nadenken over een mogelijke functie van deze weblog voor de Vrije Gemeente ben ik door een aantal stadia heengegaan. Ik kan nog niet zeggen dat de huidige opzet de definitieve is (voor zover überhaupt iets definitief kan zijn, zeker op het Internet), maar heb wel het gevoel een interessant spoor te pakken te hebben.

In het eerste stadium zag ik de weblog als een soort prikbord voor allerhande meningen, ideeën en inzichten over zaken die het gedachtegoed van de Vrije Gemeente aangaan. Vrije religie en ethiek (en dat alles in ondogmatische geest), dus. Iedereen zou zijn of haar berichten hieromtrent moeten kunnen plaatsen: leden, bezoekers, geïnteresseerden, websurfers, etc. Maar vanuit het bestuur werd terecht de vraag gesteld of hier wel gebruik van gemaakt gaat worden en -als dat toch het geval is- of we dan wel teksten krijgen die van voldoende niveau zijn om interessant te zijn voor bezoekers van deze weblog. Hierdoor kwam ik met mijn denken in een volgend stadium.

Binnen onze vereniging hebben we verschillende bijzondere figuren die in staat zijn op hoog niveau te schrijven en bovendien -ieder op een eigen manier- een eigentijdse missie hebben in het veld van religie, spiritualiteit en mystiek. Ik realiseerde me dat een soort forum rond deze groep interessant kan zijn. Dit om een aantal redenen:

* Gezamenlijk, zou je kunnen zeggen, zijn ze in staat de Vrije Gemeente te representeren. Je gaat dan geen kader definiëren waarbinnen je hoopt dat e.e.a. gezegd gaat worden, maar je draait het om: het kader wordt datgene wat door een groep van schrijfvaardige, bij de VG betrokken personen in alle vrijheid wordt gezegd. Welmoed Vlieger suggereerde mij deze omdraaïng.

* Naar binnen toe, kunnen de verschillende schrijvers elkaar gaan prikkelen. Ik begin hier nu met schrijven, maar dat zal hopelijk tot kriebels leiden bij de andere schrijvers. Er kan een dynamiek ontstaan die in de buurt van een goede kroeg-discussie kan komen, die we ook met een aantal van ons regelmatig hebben. Met dien verstande dat er een Internet-gemeenschap over onze schouders meekijkt. Maar dat kan juist interessant zijn, omdat we in mijn optiek -en allemaal op onze eigen manier- iets te zeggen hebben wat juist de intimiteit van de kroeg mag overstijgen.

Dit nu heeft geleid tot de weblog in zijn huidige vorm. Het kan worden opgevat als een soort virtueel podium, in lijn met ons zondagpodium waar we iedere 1e en 3e zondag van de maand een bezielende spreker uitnodigen om ons op een goed niveau te inspireren of iets te leren vanuit zijn of haar religieuze achtergrond of interesse. Door de aard van het Internet kan dit virtuele podium veel dynamischer en interactiever worden, hetgeen mij zeer interessant lijkt om eens goed met elkaar te onderzoeken.

Tot slot wil ik in dit verband zeggen dat het schrijven binnen deze weblog niet alleen een publiciteitskanaal kan zijn voor de Vrije Gemeente, maar nadrukkelijk ook voor de individuele schrijvers. De weblog is namelijk zo opgezet dat het straks goed gaat scoren bij zoekmachines. Onze teksten zullen straks dus goed gevonden worden. Bij ieder geplaatst bericht kan een verwijzing naar een profiel van de schrijver of een website van de schrijver worden opgenomen. Vanuit mijn SEOguru-achtergrond zal ik er aan gaan werken dat we zichtbaar gaan worden op het Internet, voor andere organisaties, geïnteresseerden, maar ook de pers. Dat kan tot verrassingen gaan leiden. En dat is leuk. Vind ik.

Blog op WordPress.com.