Weblog Vrije Gemeente Amsterdam

16 mei 2007

Mystiek prachtig

Filed under: Alain Sadon — Alain Sadon @ 3:20 pm

Eén van mijn oorspronkelijke motivaties deze weblog te starten had te maken met het feit dat we binnen de VG het komend seizoen van alles gaan doen rond het thema ‘mystiek nu’. Onze programmaraad heeft namelijk gemeend dat dit een zeer geschikt onderwerp voor de VG is. Hartstikke spannend, maar ‘mystiek’, wat is dat eigenlijk? En waarom dat ‘nu’ in het thema?

Ik wil daar onderzoek naar doen. Omdat de VG daar intensief mee aan de slag gaat, en ik daar vanuit mijn functie iets over moet kunnen zeggen, maar ook omdat het me persoonlijk intrigeert. Ik heb daarom een boek gekocht, een dikke pil, zo’n beetje vergelijkbaar met ‘Gödel, Escher Bach’, van Hofstädter, dat alle mannen van mijn leeftijd in hun boekenkast hebben staan. En nooit hebben uitgelezen. Wat mijn nieuwe aanwinst betreft maak ik me daarom ook geen illusies, maar razend interessant is het na 30 pagina’s al wel. Het betreft de ‘encyclopedie van de mystiek’, met als ondertitel ‘fundamenten, tradities en perspectieven’. Het is geschreven door een rits aan hoogleraren en is na 10 jaar zwoegen voltooid in 2003.

Het begint in deel I met zeventien artikelen die vanuit allerlei invalshoeken mystiek als onderwerp hebben: christendom, beeldende kunst, taal, natuurwetenschap, onderwijs, filosofie, en ga zo maar door. Daarna krijgen we deel II met zo’n dertig artikelen over allerlei ‘vormen van mystiek’, van mystiek in schriftloze culturen tot en met New Age. Tot slot vinden we in deel III uiteindelijk pas wat de titel suggereert, namelijk de encyclopedie, met een alfabetisch uitleg van personen en begrippen, beginnend bij Aboe Sa’id Abi’l-Khair (967-1049), Perzisch Mysticus (die maar één keer per dag at…), t/m Zohra (1928), magnetisch genezeres die in 1974 een visioen kreeg waarin Hazrat Inayat Khan haar verscheen. Wat een rijkdom aan informatie, en wat is het toch prachtig dat we wetenschappers hebben die dit allemaal mooi voor ons opschrijven. Nu nog lezen.

Ik ben begonnen met het eerste artikel. Mijn vriendin sloeg het boek in het midden open en begint dan gepassioneerd te lezen, maar ik moet altijd aan het begin beginnen. Mijn brein wantrouwt eigen initiatieven m.b.t. dit soort intellectuele hooggebergten. De naam van het artikel is “Mystiek: woordgebruik en theorievorming” en is van Prof. Dr. Otger Steggink, emeritus-hoogleraar spiritualiteit aan de Katholieke Universiteit Nijmegen. Het telt 32 pagina’s waarvan ik de helft heb onderstreept. Hoe aan te vangen. Aanknopingspunt is natuurlijk hetgeen ik hiervoor schreef, namelijk dat ik me wil inwerken in het komend jaarthema van de VG. Tweede aanknopingspunt is de onderhavige blog. Want waarom een blog om me in te werken? Ik denk dat dat de leraar in me is die mensen wil meenemen in zijn enthousiasme. Een dag na mijn eerste blog-post waren er meteen 122 mensen die de betreffende pagina hadden bekeken. Verder zijn er al tientallen mensen die de blog via de rss-feed volgen (zie rechts-onderaan op scherm). Die staan blijkbaar te wachten op een volgend bericht. Als dat niet stimuleert.

In de inleiding van de encyclopedie wordt gespeculeerd over het antwoord op de vraag waarom mystiek zich de laatste eeuw mag verheugen in een opmerkelijk grote belangstelling. Dan komt er van alles langs: het persoonlijke karakter van mystiek, de openheid voor ervaringen, het grensoverschrijdend karakter (het verschijnsel duikt in de meeste religies op, daardoor wellicht een brugfunctie) en bovendien is er de afgelopen eeuw veel over mystiek gepubliceerd. Ik begin al meteen wat meer te begrijpen van onze goede programmaraad, daar dit precies zaken zijn die aan het ontstaan van de Vrije Gemeente (1877) ten grondslag liggen.

De oprichters van de VG, twee dominees, de gebroeders Hugenholtz, zijn destijds namelijk uit de Nederlandse Hervormde Kerk gestapt omdat zij de dogma’s die daar golden als veel te beklemmend en beperkend ervoeren. Van Herman Hugenholtz heb ik bijvoorbeeld een mooie uitspraak die wat mij betreft raakt aan wat hiervoor bedoeld wordt met ‘het grensoverschrijdende karakter’ van mystiek:“de consequent moderne heeft niet één bijbel, maar tal van bijbels, de bijbel der menschheid; de Godsstem klinkt hem uit alle eeuwen tegemoet en zoo moeten de getuigenissen van vromen en wijzen uit allerlei eeuwen tot dit doel verzameld worden”.

In de inleiding wordt verder uitgelegd hoe moeilijk het is het begrip mystiek te definiëren en hoe het door de eeuwen heen van betekenis is veranderd. Paul Tillich (1968) wordt aangehaald om een voorbeeld te geven van een definitie van mystiek: “Mysticism means inwardness, participation in the Ultimate Reality through inner experience”. Ik haal dit voorbeeld aan omdat ik niet kan nalaten een tweede uitspraak van Herman op te nemen, omdat ik die zo mooi vind en hier prachtig bij aansluit: “de zekerheid van het geloof berust op de getuigenis van Gods geest in het binnenste van de mens. Juist in het natuurlijke komt het oneindige aan het licht. Jezus was weliswaar door Gods geest bezield geweest, maar hierdoor was hij niet boven het menselijke verheven, want elke menselijke natuur is vatbaar voor de geest der waarheid”

Maar goed, genoeg over onze bestaanswortels, het ging immers om mystiek nú. Een uitroepteken heb ik geplaatst bij de volgende zin in het artikel van Steggink: “Inhoudelijk komt mystiek in de laatste decennia opvallend veel voor in verband met of in tegenstelling tot ethiek of maatschappijbetrokkenheid.[…] Mystiek krijgt dan de betekenis van individualistisch, asociaal. […] Maar het woordpaar politiek/mystiek wordt ook gebruikt om de spanning en het verband weer te geven tussen religieuze ervaring en sociale inzet, tussen strijd en inkeer, tussen werken en bidden.” M.a.w. de spanning tussen die mooie klassieke begrippen actie en contemplatie.

Nu komen we al meteen bij iets wat voor mij, maar ook de VG, fundamenteel is. De doelstelling van de VG luidt: “bevordering vrije religie en versterking ethisch waardenbesef in ondogmatische geest […]”. Ook in deze doelstelling vinden we via de vrije religie de contemplatie en via het ethisch waardenbesef de actie. Hemel en aarde in één doelstelling, dus. Niet alleen de hemel, dan wordt het me te zweverig, maar ook niet alleen de aarde, dan wordt het me allemaal te oppervlakkig en opportunistisch. Ze gaan hand in hand. OK, met dit in gedachten kan ik accepteren met mystiek aan de slag te gaan: het is niet het hele verhaal, het is de helft ervan.

Interessant verder in het artikel van Steggink is dat hij aangeeft dat mystiek met name in bepaalde protestantse kringen ‘een negatieve associatie van inhoudelijke aard oproept’. Hij haalt als voorbeeld journalist P. Jongeling van het Gereformeerd Politiek Verbond aan: “Ik moet van mystiek niets hebben. Ik geloof dat mystiek de oer-zonde is die men tegen de machtige God kan begaan, want mystiek wist in wezen de grens tussen Schepper en schepsel uit.” Persoonlijk vind ik het ongelofelijk dat zo krampachtig wordt vastgehouden aan dit dogma van onderscheid tussen schepper en mens. Misschien is het wel zo, maar hoe kan iemand dat zo zeker stellen? Heeft Jongeling dat zo ervaren in één of ander visioen? Of is het zo omdat de Bijbel dat voorschrijft? Maar daarover is toch ongelofelijk veel controverse? Precies om dit soort infantiele standpunten is in mijn optiek de VG ontstaan. In dit verband wil ik een citaat aanhalen van Jan Oegema, essayist en betrokken bij de VG: “Wij zijn afvallige kinderen van een christendom dat met zijn merkwaardige constructies religiositeit voor de nadenkende mens onmogelijk heeft gemaakt.”

Ik wil deze blog-post afsluiten met een korte etymologische uitleg door Steggink van het woord ‘mystiek’. Het blijkt te komen van het Griekse bijvoeglijk naamwoord mystikós, hetgeen betekent: met de geheimen (mystèria) verbonden, geheim(-zinnig). Het woord duidt een kwaliteit aan die buiten de normale kennis en ervaring valt. Interessant overigens, is dat dit woord in het Nieuwe Testament, op één brief (aan de christenen van Filippi) van Paulus na, in zijn geheel niet voorkomt. Vanaf de derde eeuw blijkt het woord wel een rol te krijgen binnen de christelijke spiritualiteit. Het heeft dan te maken met een bepaald soort verstaan van de Schrift, dat meer te maken heeft met ervaringsmatige Godskennis, dan met een puur wetenschappelijke bezigheid. Origenes (185-251) stelt bijvoorbeeld dat niemand de Schrift kan verstaan zonder ten diepste één te worden met de werkelijkheid waarover zij spreekt. Binnen de Joodse traditie komt het woord mystiek in deze betekenis al veel eerder voor.

Dit alles overziende zou ik zeggen, mystiek práchtig, maar waarom mystiek ?

Wordt dus vervolgd…

Advertenties

1 reactie »

  1. mm… interesting )

    Reactie door toistQuow — 23 mei 2009 @ 6:17 am


RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Maak een gratis website of blog op WordPress.com.

%d bloggers liken dit: